REGIE:
Oliver Hirschbiegel

*********

*********

Juliane Köhler

Thomas Kretschmann

*********

Duitsland / 2004 / 150 min.
*********

Verdeler:
Cineart

Hallucinant historische cinema

Hitler als kindervriend en vriend van zijn Duitse herdershond Blondi. Hitler als charmeur met vrouwen. Hitler als satan, als prediker van kwaad en haat, als een pretentieuze zot vol van glorie, verantwoordelijk voor de uitroeiing van miljoenen joden. Zo zien we hem in Der Untergang, de tweede langspeelfilm van de Duitser Oliver Hirschbiegel die eerder Das Experiment/The Experiment maakte. Het scenario kreeg hij van de bekende Duitse producent Bernd Echinger (The Name of the Rose, Resident Evil) die in 1977 betrokken was bij de productie van Hitler - ein Film aus Deutschland van Hans Jürgen Syberberg. Voor zijn scenario baseerde Hirschbiegel zich op het gelijknamige boek van historicus Joachim Fest en het autobiografische Bis zum letzten Stunde van Traudl Junge, de persoonlijke secretaresse van Hitler.

Der Untergang speelt in Berlijn, april 1945. Het land staat op het punt van de totale ineenstorting. In de straten van de hoofdstad voltrekken zich hevige gevechten onder leiding van Goebbels (Ulrich Matthes) en kinderen van de Hitlerjeugd waaronder de 13-jarige Peter (Donevan Gunia). Nazi-dictator Adolf Hitler (Bruno Ganz) heeft zich met enkele van zijn generalen en vertrouwelingen verscholen onder de Rijkskanselarij in een betonnen vesting. Onder hen is ook Traudl Junge (Alexandra Maria Lara), zijn privé secretaresse, afkomstig uit München. Buiten escaleert de situatie. Het Rode Leger rukt fors op. Vooraleer Hitler de ineenstorting van zijn Derde Rijk beleeft achter de dikke muren van zijn bunker, viert hij er zijn 56ste verjaardag en huwt hij met zijn optimistische vriendin Eva Braun (Juliane Köhler). Niet lang daarna vindt hun gemeenschappelijke zelfmoord plaats. Omdat hun lichamen niet in de handen zouden vallen van de vijand, worden ze verbrand. Velen van Hitlers volgelingen, waaronder het gezin Goebbels, weigeren zich over te geven aan de Russen en slaan de hand aan zichzelf. Traudl Junge weet op het nippertje te ontsnappen.

Hirschbiegel focust vooral op de waanzin die heerst in de bunker tijdens de twaalf laatste dagen van de aan Parkinson-lijdende Hitler. Zijn onmacht en angst zijn voelbaar. Eveneens voor Magda (Corinna Harfouch), de vrouw van de rijksminister voor Propaganda Joseph Goebbels, is een wereld zonder nationaal-socialisme niet leefbaar. Als ze er niet in slaagt de Führer, die zelfmoord overweegt, te overtuigen Berlijn te verlaten, heeft haar leven en dat van haar modelgezin geen betekenis meer. Een ijzingwekkende scène blijft niet uit. Koelbloedig, bijna klinisch, vergiftigt ze haar zes jonge kinderen met cyaankalipillen in hun slaap. Ze verlaat de kamer en hurkt tegen de gesloten deur. Even later gaat ze kaarten met haar echtgenoot. Zonder ook maar één woord te zeggen. Even later doden ze elkaar met een geweerschot.

Der Untergang, grotendeels gesitueerd in de bunker, wat claustrofobische spanningen oplevert, is een geloofwaardige reconstructie, briljant gedragen door de Zwitser Bruno Ganz (Der Himmel über Berlin, Eternity and a Day).

In Duitsland zorgde de film voor heel wat commotie als zou Hitler te menselijk voorgesteld worden. Zowel producent Eichinger als cineast Hirschbiegel stoorden zich niet aan dergelijke kritiek. Beiden zijn de mening toegedaan dat taboes dienen doorbroken en dat zelfs de afschuwelijkste misdadiger op de wereld een mens is.

De eindsequentie toont Traudl Jung (gestorven in 2002). Ze verklaart dat ze jarenlang gedacht had dat ze niet verantwoordelijk was. Ik was amper twintig in 1945. Jaren later zag ik op een gedenkplaat dat de studente Sophie Scholl (in 1942/43 poogde ze haar landgenoten te overtuigen van Hitlers ware aard) even oud was toen ze geëxecuteerd werd. Sindsdien weet ik dat jong zijn geen excuus was.

Linda Crivits